DWÓR – parterowa, wiejska siedziba właściciela ziemskiego.
DWOREK – obecnie nadużywana nazwa dworu. Nazwa „dworek” bardzo rzadko używana była w przeszłości, niekiedy w stosunku do bardzo małych, najwyżej 5-osiowych dworów. Parterową siedzibę właściciela ziemskiego nazywano dworem lub po prostu domem. Dla odróżnienia od dworu „dworkiem” nazywano natomiast miejskie siedziby letnie właścicieli ziemskich, domy rządców lub sezonowo używane „dworki myśliwskie”.HERB – graficzny symbol osoby lub rodu, ustalany według określonych reguł. Pochodzi od rozpoznawczych znaków, umieszczanych na chorągwiach oddziałów bojowych lub tarczach. Od średniowiecza nadanie herbu wiązało się z nadaniem szlachectwa (nobilitacją) czyli, przyjęciem do uprzywilejowanej klasy społecznej. Herbów używają też korporacje, stowarzyszenia, miasta, państwa i terytoria (powiaty, gminy, województwa, regiony).
PAŁAC – budynek o charakterze wielokondygnacyjnej rezydencji, zarówno na wsi jak i w mieście. Pałac w odróżnieniu od dworu jest w zasadzie piętrowy. Od ZAMKU różni go to, że nie ma charakteru obronnego
WIĘCEJ http://www.dwory-polskie.pl/x.php/1,48/Leksykon-polskich-dworow.html
Styl dworkowy 1900 - 1939
Pozbawienie Polski niepodległości spowodowało, że pod koniec XIX wieku poszukiwano - również w architekturze - narodowych, polskich cech i symboli. Chęć ratowania tożsamości narodowej doprowadziła do nadania rangi symbolu czemuś, co już tym symbolem po trosze było: białemu portykowi kolumnowemu parterowego dworu.
Ważne stało się by budować dom, świadomie nawiązując do polskich tradycji budownictwa dworskiego. Tak na przełomie XIX i XX wieku, architekci polscy wykreowali "styl dworkowy", traktując go jako symbol narodowej kultury pielęgnujący tradycje szlacheckie i niepodległościowe, skierowany przeciwko wpływom zaborców.
FOLWARK - ,, czyli prowadzone przez właściciela lub jego pełnomocnika gospodarstwo rolne produkujące na zbyt siłami zależnej lub najemnej ludności ". Tak wygląda chyba najprostsza definicja pojęcia folwark. ( Zaczerpnięto ją z nieco bardziej obszernego hasła zawartego w Małym słowniku historii Polski ).
Podstawowe informacje o Polsce w XVI w. znajdują się na stronie :Polska w XVI wieku, można również zobaczyć Mapę Rzeczypospolitejz zaznaczonymi rzekami i przystaniami - dającą pewne wyobrażenie o ziemiach Korony w XVI w.
Folwarki powstawały już w XIV wieku w dobrach kościelnych i królewskich. W XV wieku widoczny był już ich stopniowy rozwój (zobacz źródło ). Największą ekspansję gospodarki folwarcznej widać jednak w XVI wieku.
Przeciętny szlachecki folwark było to gospodarstwo
- Posiadające wielkość około 60 - 80 hektarów ( a w łanach - jednostce miary powierzchni właściwej dla omawianego okresu średnio około 3, 5 łanu - 1 łan tzw. mały = około 17 ha ). Oczywiście wielkość folwarku mogła się wahać w jakiś mniejszych granicach.
- Wykorzystujące pracę pańszczyźnianą chłopów z 1 - 2 wsi, bo najczęściej tyle posiadał przeciętny szlachcic. Stosowano dwa typy pańszczyzny : sprzężajną - wykonywaną zaprzęgiem i pieszą wykonywaną bez zaprzęgu. ( Oprócz pańszczyzny chłop zobowiązany był jeszcze do innych świadczeń ). Więcej o obowiązkach chłopów znajdziesz tutaj .
- Wykorzystujące w pomocniczych pracach pracę czeladzi dworskiej - czyli robotników i robotnic zatrudnionych na folwarku. Ich liczba zależała od wielkości folwarku. Więcej o tej grupie pracowników znajduje się tutaj.
- Oparte na trójpolowym systemie uprawy ziemi - znanym ze średniowiecza. Obszar gruntów dzielono na trzy części, na których odpowiednio wysiewano : zboże ozime, zboże jare a trzecią część ugorowano ( nie uprawiano - mogła służyć za pastwisko ). W rzeczywistości uprawiano 2/3 ziemi. Po roku następowała zmiana użytkowania pól : na ugorze siano zboże ozime, na ozimym jare a pole, na którym rosło zboże jare ugorowano. Więcej o trójpolówce znajduje się tu. ( Zboże ozime wysiewane jest jesienią, a jare wiosną ).
- Produkujące przede wszystkim zboże - jako towar najbardziej dochodowy. Szacunkowo przyjmuje się, że żyto zajmowało 30 - 60 % zasianej powierzchni, następny w kolejności był owies i jęczmień. Pszenica siana była na lepszych glebach ( np. sandomierskie ), ale najczęściej stanowiła najmniejszy procentowo obszar zasiewów.
- Osiągające według szacunkowych wyliczeń średnie plony wielkości : 7 - 9 kwintali żyta ( 1 q = 100 kg ) z hektara, 8 - 9 q jęczmienia z hektara. Więcej o produkcji roślinnej zobacz tu.
- O małej produkcji zwierzęcej ( hodowlanej ), nastawionej głównie na zaspokojenie potrzeb dworu. Przyjmuje się, że na 100 hektarów ziemi przypadało tylko 20 sztuk bydła. Są to jednak dane szacunkowe. Więcej zobacz w : Hodowli zwierząt .
- Przynoszące - według obliczeń A. Wyczańskiego dla przeciętnego folwarku szlacheckiego - około 186 złotych dochodu rocznie netto ( a więc tzw. czystego po odliczeniu wszystkich kosztów ). Oczywiście były rozbieżności w uzyskiwanych dochodach - w Małopolsce 239 zł, a w Wielkopolsce wschodniej 142 zł. Dochody zależne były od wielu czynników np. wielkości folwarku, warunków klimatycznych. Średnio z łanu ziemi folwarcznej szlachcic miał 35 - 55 złotych, a z łanu użytkowanego przez kmiecia tylko 2, 5 - 3, 5 złotego wraz z czynszem i daninami. Aby zrozumieć jaką wartość miały podawane wyżej kwoty zobacz na : Ceny i płace w XVI w.
- Wyróżnić można dwa modele folwarku :
1. Autonomiczny - położony w oddaleniu od rzek spławnych nastawiony na zbyt towarów na lokalnym rynku.
2. Ekspansywny - położony wzdłuż rzek spławnych, nastawiony na sprzedaż swojego zboża głównie do dużych portów ( czyli najczęściej Gdańska - który w XVI wieku koncentrował 80 % polskiego handlu ) - Większość produkcji folwarku bo około 40 - 50 % przeznaczona była na rynek lokalny. Tylko około 10 % eksportowano ( wywożono ) poza granice kraju.
http://cpx.republika.pl/index.html
Centrum życia folwarku stanowił dwór szlachecki, w którym zapadały najważniejsze decyzje. Zbudowany był z drewna obok prezentowany. Kryty zależnie od zamożności właściciela słomą - co było chyba częstsze, lub gontem - czyli drewnianą dachówką. Okna szklono z wykorzystaniem tzw. błon szklanych - płytek o wymiarach około 14 x 16 cm. Dwory, które budowano prawie zawsze starano się przygotować do obrony przed przeciwnikiem. Stosowano w tym celu mniejsze okna, otaczano dwór palisadą a nawet wykopem ziemnym, stosowano alkierze - narożne silnie wyodrębnione części budowli umożliwiające ostrzał boczny. Dwory były budowlami parterowymi, służącymi głównie za mieszkanie dla szlachty. Zapewne spełniały i funkcje gospodarcze - przechowywano w nich cenniejsze narzędzia, a być może nawet część plonów. Kuchnia ( ewentualnie piekarnia ) mogła się znajdować w głównym budynku, ale mogła też być umieszczona poza jego obrębem. ( Zobacz : piec chlebowy i przyrządzanie posiłku na folwarku - drzeworyt z pracy P. Crescenyna, O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich pożytków, Kraków 1571
Ilustracja, która jest obok przedstawia dwór szlachecki kryty słomą we wsi Brzózki na Podlasiu. Rysunek został sporządzony co prawda w 1869 roku przez Zygmunta Glogera, ale oddaje on w dużej części wygląd przeciętnego dworu szlacheckiego w Polsce XVI wieku. Podobnie jak w dworze ze Smardzewa
na pierwszej ilustracji ) rzuca się w oczy ganek. Ten element architektury był często jedynym z wyróżników pozwalających rozpoznać domostwo zamożnego chłopa od szlacheckiej siedziby ( zobacz stronę GALERIA : Ganki ). Kolejnym była obecność drewnianej podłogi nieczęsto spotykanej w chałupie chłopskiej a powszechnej w dworach.
Szlachcie zdarzało się budować także dwory całkowicie murowane. Badania historyków wskazują , że nie były one wcale tak rzadkie jak wydawałoby się sądzić.
Przykładem takiego dworu była siedziba szlachecka z XVI wieku w Szymbarku koło Gorlic . Widać na nim doskonale zastosowanie w praktyce wyżej wspomnianych zasad fortyfikowania zabudowań mieszkalnych.
( Ilustracje przedstawiające chałupy chłopskie znajdują się na stronie :Mieszkanie ). Warto zobaczyć w GALERII kilka ilustracji przedstawiających dwory
szlacheckie.
http://cpx.republika.pl/galdwory.htm http://cpx.republika.pl/galbramy.htm
Wyposażenie dworu podobnie jak i jego wygląd zależało od stanu majątkowego szlachcica. Pamiętać należy, że istniała grupa szlachty ( np. na Mazowszu ) nie odbiegająca swoim stanem zamożności od bogatych kmieci. Niewątpliwie taka sytuacja powodowała, że ich domostwa przypominały bardziej chłopskie chaty niż szlacheckie dwory. Wśród sprzętów, które znajdowały się w przeciętnym dworze można wymienić na pierwszym miejscu :
· Liczne skrzynie zastępujące w tym czasie szafy, wykonane w sposób bardziej ozdobny niż skrzynie spotykane w domach chłopskich. W XVI wieku pojawiają się w wystroju wnętrz kredensy.
· Stoły, ławy i łoża ( choć te w źródłach nie są często spotykane ).
· Kobierce na ścianach, być może częstsze były obrazy przedstawiające rodzinę szlachcica.
· Zasłony powszechnie zawieszane w oknach, oraz świeczniki we wnętrzach.
· Naczynia stołowe - im dom był zasobniejszy, tym większa była liczba ozdobnych naczyń stołowych.
· Solidne piece wykonane z kolorowych i ozdobnych kafli.
Drzeworyty przedstawiające sprzęty gospodarstwa domowego znajdują się w GALERII.
Poniżej znajdują się fragmenty inwentarza ( spisu ) dotyczącego dworu w okolicach Wilna z 1584 roku ( dobra królewskie ) :
Naprzód Dwór, do którego wrota wjezdne od Wilna gątami podbite [ drewnianą dachówką ], w ten dwór wjechawszy po lewej ręce dom wielki, do tegoż domu drzwi na zawiasach, z wrzeciądzem y skoblem. Wszedszy do sieni, po lewej ręce Świetlica, a w niej błon trzy z ołowem całym. Okiennice wszystkie na zawiasach z zaszczepkami. W tej izbie ława jedna, listwa tez jedna. Piec nowy polewany. Drzwi na zawiasach z klamką y zaszczepką. Druga izba przeciwko tej izbie. Do niej drzwi na zawiasach z zaszczepką. W tej izbie błon trzy z ołowiu, bez jednej kwatery. Piec y komin stary. Szafa do stawiania mis. Z tej izby komora, do niej drzwi na zawiasach. Z tejże komory potrzebna komórka, do niej drzwi na zawiasach z zaszczepkami. Kuchnia w sieni. Kominy dwa z gliny ulepione złe. Z tej sieni drzwi ku miastu na zawiasach z zaszczepką. Tenże dom gątami podbity.
Jak widać dwór nie był specjalnie dobrze wyposażony i zapewne w dość zbliżony sposób można opisać inne dwory szlachty w XVI wieku. ( Opis dworu za : Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. II, Warszawa 1972, s. 78, 79. ).
( Zamieszczone na stronie ilustracje pochodzą z prac : T. Broniewski,Historia architektury dla wszystkich, Wrocław 1990, s. 408, 331; Z. Gloger,Budownictwo drzewne, t. 1, Warszawa 1907, s. 356 )
źródło
Komentarze
Prześlij komentarz