Trybunał Litewski

 

Powiat oszmiański miał własne sądy grodzki i ziemski. Istniały również sądy szambelańskie i ugodowe, ale dwa pierwsze były najważniejsze. Wśród innych niezaprzeczalnych zalet, materiały sądowe stanowią dla nas nieocenione źródło informacji genealogicznych. Chociaż znaczna część starych dokumentów oszmiańskich zginęła w pożarze miasta, który miał miejsce w nocy z 6 na 7 sierpnia 1837 roku (szczegółowy opis okoliczności zdarzenia znajduje się w postach grupy – autor postu nie mógł odnaleźć tego „starego”, ale możemy go powtórzyć, jeśli chcecie), wiele z nich przetrwało i wciąż zadziwia nasze niedojrzałe umysły. Na szczęście, do 1837 roku wiele późniejszych zaginionych dokumentów zostało powielonych w nowych sprawach sądowych, wyciągach, korespondencji i wnioskach, i same poszły w świat. Ze względu na bliskość Oszmiany do Wilna, wielu działaczy oszmiańskich odwoływało się do sądów wileńskich i ziemskich, a także bezpośrednio do Najwyższego Trybunału Litewskiego.
O tym właśnie porozmawiamy dzisiaj.
Po unii lubelskiej między Polską a Litwą w 1569 roku należało rozstrzygnąć kwestię najwyższych sądów apelacyjnych.
W 1578 roku Sejm Warszawski uchwalił ustawę (tj. konstytucję) powołującą Trybunał w Polsce i zatwierdził jego statut.
Odrębną ustawę o reformie najwyższych sądów apelacyjnych uchwalono również na Litwie.
W 1579 roku Sejmowi Litewsko-Polskiemu przedstawiono projekt ustawy o sądzie apelacyjnym Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1581 roku, podczas Sejmu Warszawskiego, Wielki Książę Litewski i Król Polski Stefan Batory podpisał statut Najwyższego Trybunału Litewskiego, który został potwierdzony pieczęcią Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rok ten jest uważany za rok powstania Trybunału.
Trybunał miał rozstrzygać wszystkie sprawy apelacyjne na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego, z wyjątkiem Żmudzi. Żmudź otrzymała prawo do utworzenia odrębnego Trybunału, ale z tego prawa nie skorzystała, decydując się na przyłączenie do Trybunału powszechnego.
Najwyższy Trybunał Litewski działał jako najwyższy sąd apelacyjny. Rozstrzygał sprawy cywilne i karne sądów ziemskich, miejskich i podkomorzych, których decyzje podlegały zaskarżeniu, a także rozpatrywał sprawy urzędników ziemskich i miejskich, którzy nadużyli swoich stanowisk.
Trybunał dokonywał aktyfikacji dokumentów, tj. potwierdzał i wpisywał do swoich ksiąg, zwanych księgami aktów, ważne dokumenty, takie jak przywileje królewskie, akty kupna i sprzedaży, akty wejścia w posiadanie, inwentarze majątkowe, pokwitowania, próby i akty darowizn, testamenty, skargi, akty rewizji powozów i inne dokumenty notarialne.

Wszystkie dokumenty wpisane do ksiąg miały moc prawną.
Mieszkańcy, Żydzi i duchowni mieli własne, odrębne sądy.
W skład Najwyższego Trybunału Litewskiego wchodzili sędziowie, urzędnicy i inni urzędnicy. Sędziów nazywano również posłami. Wybierano ich na sejmikach powiatowych i wojewódzkich co roku, 2 lutego, podczas tzw. sejmiku gromińskiego. W sejmiku tym uczestniczyła szlachta posiadająca majątki ziemskie i zamieszkała w jednym miejscu. Liczba osób obecnych na sejmikach nie była ustalona ustawowo, nie prowadzono również spisów wyborców.
Każde województwo lub powiat wybierało dwóch posłów, a Żmudź – trzech. Sędziowie byli wybierani większością głosów na roczną kadencję. Musieli być katolikami, uczciwymi, bogobojnymi, znającymi prawa i zwyczaje Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz mieć ukończone 18 lat, a od 1764 roku – 23 lata. Sędziowie mogli być ponownie wybierani dopiero po dwóch latach lub jednomyślnie.
Podczas pełnienia funkcji sędziego, a także podczas posiedzeń sejmików trybunału, nie wolno im było nosić broni palnej, wolno im było natomiast nosić szablę lub sztylet.
Po wyborze posłowie byli zobowiązani do złożenia przysięgi, tj. przysięgi w okręgu, w którym odbywało się posiedzenie trybunału (kadencja). Przysięga była składana publicznie, w obecności członków sądów ziemskich i miejskich oraz szlachty.
W momencie utworzenia Trybunału całe terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego było podzielone na osiem województw: brzeskie, mińskie, mścisławskie, nowogródzkie, połockie, trockie, wileńskie i witebskie. Województwa podzielono na 13 powiatów: oszmiański, brasławski, grodzieński, kowieński, lidzki, mozyrski, orszański, piński, rzeczicki, słonimski, wilkomirski, upicki i wołkowyski. Ponieważ z każdego województwa i powiatu wybierano po dwóch posłów, a ze Żmudzi trzech, do Trybunału wybierano łącznie 45 posłów. Liczbę posłów świeckich uzupełniało czterech posłów duchownych, wybieranych przez samo duchowieństwo. Z tych posłów oraz sześciu sędziów świeckich utworzono odrębny Trybunał Duchowny, który rozstrzygał sprawy między duchowieństwem a szlachtą. Sędziowie Trybunału nie pobierali wynagrodzenia za swoją pracę; musieli się sami utrzymać. Cały dochód sądu pochodził z opłat za prowadzenie spraw, wydawanie odpisów i wyciągów z dokumentów oraz innych usług sądowych. Niekiedy w Trybunale dochodziło do nadużyć władzy i przekupstwa. Od 1776 roku sędzia mógł zostać pozbawiony prawa do pełnienia funkcji za przekupstwo.
Statut Trybunału wymagał, aby sprawy były rozstrzygane zgodnie z postanowieniami Drugiego Statutu Litewskiego, jego nowelizacjami oraz uchwałami konstytucyjnymi Sejmu.
Orzeczenie Trybunału, sporządzane przez urzędnika, musiało być podpisane przez dwóch lub trzech sędziów. Orzeczenie Trybunału było ostateczne i równoważne orzeczeniu RKM lub Sejmu.
Nieprzestrzeganie orzeczeń sądowych było karane wysokimi grzywnami i surowymi karami, w tym karą śmierci.
Trybunał dysponował siłami bezpieczeństwa liczącymi około 100 osób. Strażnicy dbali nie tylko o bezpieczeństwo sędziów i budynków, ale także o bezpieczeństwo wszystkich osób przybywających na posiedzenia dwa tygodnie przed i dwa tygodnie po ich zakończeniu.

Posiedzenia Trybunału (kadencje) odbywały się w Wilnie, Trokach, Nowogródku i Mińsku. Posiedzenia w Wilnie rozpoczynały się dwa tygodnie po Wielkanocy i trwały sześć tygodni. Następnie następna sesja odbywała się w Trokach. Po dwutygodniowej przerwie Trybunał przeniósł się do Nowogródka, a następnie, po podobnej przerwie, do Mińska. Po 1588 roku pozostały tylko dwie kadencje. Posiedzenia zaplanowane w Trokach zostały włączone do kadencji wileńskiej, natomiast te na Białorusi miały się odbywać przez rok w Nowogródku, a przez rok w Mińsku. Od 1775 roku odbywały się tylko w Grodnie.
Żmudź została włączona do kadencji wileńskiej.
Ponieważ Trybunał nie miał stałej siedziby, powodowało to znaczne niedogodności. Po zakończeniu kadencji w jednym mieście nie tylko sędziowie, ale i oddziały bezpieczeństwa musiały podróżować do innego miasta, wraz z księgami sądowymi, żywnością, a często i więźniami.
Trybunał nie posiadał kancelarii; Protokolant ziemstwa okręgu, w którym odbywała się kadencja, kierował obradami.
Trybunał obradował cały dzień. Księgi orzeczeń i protokoły trybunału pokazują, że sąd pracował bardzo intensywnie. Na jednym posiedzeniu mogło być rozstrzygniętych kilka, a nawet kilkadziesiąt spraw.
Działalność Trybunału zależała od pracy kancelarii. Protokolant miał obowiązek przybyć do sądu na trzy dni przed rozpoczęciem kadencji, wpisać sprawy do rejestru i kontynuować tę pracę przez kolejny tydzień po rozpoczęciu posiedzeń. Po zakończeniu pracy protokolant przekazywał sprawy właściwemu sędziemu wojewódzkiemu lub podsądowi najpóźniej sześć tygodni później. Protokolant sporządzał również listy oskarżonych, protokołował rozprawy i sporządzał stenogramy. Uczestniczył również w rozprawach sądowych, ale nie miał głosu decydującego. Jeśli protokolant nie był w stanie sprostać nakładowi pracy, zatrudniano kopistów, zwanych regentami.
Sędziowie Trybunału wybierali na swoich posiedzeniach przewodniczącego, zwanego marszałkiem, który przewodniczył obradom sądu.
Na przewodniczącego sądu wybierano osobę z dobrym wykształceniem prawniczym. Na tych posiedzeniach spośród sędziów wybierano również cenzora, który nadzorował działalność marszałka, prowadził rejestr i pomagał w liczeniu głosów sędziów. Sąd miał również własnego skarbnika, który rejestrował dochody i wydatki funduszy. W posiedzeniach Trybunału uczestniczył również inicjator, który zapewniał bezpieczeństwo i nadzorował sędziów.
W 1726 roku utworzono kancelarię Trybunału. Od tego czasu urzędnik sprawował nadzór nad regentami, których obowiązki wzrosły. Członkowie Trybunału wybierali trzech regentów na rok. Regentami mogli być tylko szlachcice. Przed rozpoczęciem pracy w Trybunale regenci musieli złożyć przysięgę na zachowanie tajemnicy sądowej.
W 1764 roku, uchwałą sejmu, usunięto z Trybunału urzędników Sądu Ziemskiego. Odtąd urzędnicy Trybunału byli wybierani na każdą kadencję spośród przedstawicieli okręgów, począwszy od Wilna.
Sejm Czteroletni 1788-1792 wprowadził wiele zmian w funkcjonowaniu Kancelarii. Urzędnik został członkiem Trybunału, podobnie jak przewodniczący. Było dwóch urzędników, jeden na Litwie, a drugi na Białorusi. Byli wybierani na rok, ale bez prawa głosu. Urzędnik trzymał pieczęć i pełnił funkcję kasjera. Otrzymywał takie samo wynagrodzenie jak sędziowie.
Trybunał miał również woźnicę. Na początku istnienia sądu podobne funkcje w Trybunale pełnili woźnice poszczególnych sądów ziemskich. Mieli oni obowiązek dokonywania oględzin szkód wyrządzonych przez różne osoby, badania ran odniesionych podczas rozbojów, doręczania wezwań i utrzymywania porządku na dworze. Praca woźnicy była trudna i niewdzięczna. Dopiero od 1792 roku Trybunał miał własnych woźniców. Byli oni wybierani dożywotnio. Po objęciu urzędu woźnice mieli obowiązek złożenia przysięgi o zachowaniu tajemnicy.
Zgodnie z prawem litewskim, w sprawach karnych powód był zobowiązany do zebrania obciążających dowodów i osobistego doprowadzenia oskarżonego do sądu. Do czasu rozpoczęcia rozprawy oskarżeni byli przetrzymywani w wieży. W przypadku uznania winy, pozostawali w areszcie.
Po wysłuchaniu akt sprawy, stanowiska stron i zapoznaniu się z materiałami, strony miały obowiązek opuścić salę sądową. Pozostali sędziowie naradzali się nad sprawą, a przy podejmowaniu decyzji musieli głosować. Zgodnie z ustawą z 1697 roku do wydania orzeczenia wystarczała większość głosów. Orzeczenie sądowe kopiował urzędnik lub regent, a podpisywali je dwaj lub trzej sędziowie i regent. Orzeczenia sądowe wpisywano do ksiąg ziemskich okręgu, w którym odbywał się proces. Orzeczenie sądowe potwierdzano pieczęcią tego samego sądu ziemskiego. W 1647 roku postanowiono, że co najmniej jeden sędzia z okręgu, z którego wniesiono sprawę, musiał podpisać orzeczenie. Ten rodzaj prowadzenia dokumentacji często mieszał dokumenty z dwóch różnych instytucji.
Aby uniknąć arbitralności i zamieszania w prowadzeniu dokumentacji Trybunału, wprowadzono rejestry sądowe. Sąd miał obowiązek rozstrzygać sprawy osób, które zarejestrowały się w rejestrze przed rozpoczęciem sesji.
Trybunał Najwyższy Litwy posiadał około 11 rejestrów sądowych, które różniły się treścią spraw i sposobem ich rozpatrywania. Facebook