Tak, dawno temu Jurszany były szlacheckim przedmieściem.
Przedmieście to zbiór szlacheckich gospodarstw, mniej lub bardziej
zwartych, rozmieszczonych na określonym obszarze. Jeśli wieś była
zbiorem domów wbudowanych w ulice, to przedmieście to zagroda tu,
zagroda tam i zagroda tam; nie było ulic, tylko podjazdy do tego czy
innego gospodarstwa. Jurszany to Górne (przy wejściu do dawnych
Merliszek po lewej stronie góry; od dawna należą do
Gabrijałowiczów herbu Abdank) i Dolne (przejeżdżamy przez
Merliszki głęboko w głąb wsi i jedziemy aż do ostrego skrętu w
prawo - tutaj kończą się Jurszany, a następnie dojeżdżamy do
Skirmontiszek (Skirmontiszek), których już nie ma i tylko
charakterystyczne stosy kamieni wskażą ci miejsca dawnych zagród.
Kiedyś miasta były wspierane przez wsie. Te same miasta z
powodzeniem wysysały z wsi najbardziej ambitne, przedsiębiorcze i
produktywne siły. Wysysały i wysysały, aż wszystkie zniknęły.
Mieszkańcy wsi przenieśli się do Oszmian, mieszkańcy Oszmian - do
Mińska, Grodna, Wilna... Mińsk, Grodno, Wilno - do Moskwy i za
granicę, następnym etapem będzie prawdopodobnie przesiedlenie na
Marsa lub Księżyc, w najgorszym przypadku - na Jowisza... Cykl
ludzi w naturze... Ryby szukają najgłębszych głębin, a człowiek
najlepiej. Dokąd uciekać? Co robić? - Za późno, proszę
pana.
Merliszki (podobnie jak sąsiednie Skirmontczyszki i
Szłapakowszczyzna) już nie istnieją, połączyły się z
Jurszanami...
Z opowieści o Jurszanach członkowie grupy potrafią
docenić bogatą historię każdej wsi, ale czas bezlitośnie
wymazuje nasze wspomnienia i strony, których nie zapisaliśmy. Każdy
z nas wie coś o historii swojej ojczyzny, czego nie wiedzą inni.
Lecz z powodu fałszywej skromności i codziennego pośpiechu,
niesiemy naszą unikalną wiedzę w zapomnienie... Pomyśl o tym i
nie milcz.
Ciąg dalszy chronologii Jurszan/wydarzeń/ludzi:
1690
– dwór Jurszany Adama Krepsztula jest wymieniony w parafii
oszmiańskiej, a Jurszany-Szłapakowszczyzna – majątki Kazimierza
Chomskiego i Andriej Pałuski; Skirmont-Jurszyski – Symon=Jan
Skirmont-Jurszy i Andriej Ściawid, Skirmontiszki Marcinowski –
majątek Radziwanowskich, Skirmontiszki skotel – Dawid Bejnar,
Samuelewa Merecka i Michał Suroż, Skirmontiszki – majątek
Szymona Skirmonta, Michała Dziedziula, Aleksandra Upnickiego,
Andrzeja Ściawida i słonimskiego budowniczego miasta Jerzego
Sawickiego (w chorągwi oszmiańskiej brał udział w bitwie pod
Olkenikami).
5.11.1699 r. postanowienie Prokuratury Krajowej w
sprawie Symona Skirmont-Jurszy i jego synów Franciszka i Gabriela w
sprawie „niesprawiedliwych bić i nieustannych grabieży”
popełnionych przez Oistacha, jego żonę Izabelę (Jurewicz)
Kozłowską i Aleksandra Juriewicza. Wyciąg z ksiąg OGS z listopada
5, 1699. Sprawa została wniesiona przeciwko Symonowi Skirmontowi
Jurszy i jego synom, Gabrielowi i Franciszkowi Skirmontowi Jurszy,
wraz z Eustafiem i Izabelą (Jurewiczem) Kozłowskimi, a także z
Aleksandrem Jurewiczem. Z akt sprawy wynika, że ten ostatni
wyrządził Jurszom różne krzywdy: Kozłowski zabrał ich plony z
ogrodu. Kozłowska okrutnie pobiła ich syna Jakuba kijem na swojej
ziemi. Zabrali czarnego cielęcia, bydło i konia z pastwiska i
potajemnie je przetrzymywali. W 1697 roku Kozłowski ukradł dwa
stogi siana. Następnie następuje długi opis różnych przestępstw
Kozłowskiego, jego żony i krewnych. W wyniku śledztwa Eustafi
Kozłowski odmówił stawienia się na rozprawie i odpowiedzi na
pytania sądu, twierdząc, że stosuje się do orzeczeń Głównego
Trybunału Litewskiego. „Rozkazujemy”: „Pan Kozłowski musi
wyraźnie udowodnić swoją niewinność. Sprawa zostaje odroczona."
(Podpisy) [RGIA-1343-34-916, s. 11-12].
1704 – po śmierci
Michała i Marianny Dziedziul, Marcin, jego siostra Anna i żona
Stanisława Katerina przejęli władzę nad majątkiem
Jurszyszki-Skirmontiszki. Anna Dziedziul wyszła za mąż za
Kazimierza Gabrielowicza i otrzymała 1/4 majątku, Marcin i jego
brat otrzymali 3/4. Marcin zmarł bezpotomnie, po czym Anna, żona
Kazimierza Gabrielowicza, otrzymała połowę majątku
Jurszyszki-Skirmontiszki.
1 września 1708 r. – ZS rejestruje
testament Franciszka ze Skirmontu Jurša, sporządzony 18 sierpnia
1708 r. Franciszek, ciężko chory, poprosił brata i ciężarną
żonę Barbarę (z domu Krepsztul) o pochówek w kościele w
Oszmiance Murowanej, za co zapisał 50 zł. Zapisał 100 zł za żonę
za ¼ dóbr jurszańskich. Majątek jurszański zapisał bratu
Gabrielowi. Opiekunami byli chorąży dorpacki Michał Naramowski i
Franciszek Krepsztul. Testament podpisali Jakub Nekraszewicz, Symon
Starosielski i Władysław Anton Gorbotowski. Kwiecień 1712 r. –
Józef Upnicki sprzedał odziedziczony po ojcu Aleksandrze majątek
jurszański-skirmontiszki Jerzemu i Annie (z domu Upnicka) Wojniuszom
za 1000 zł. 3 maja 1715 r. – Zuzanna Zaleska przepisała majątek
Jurszany mężowi, Kazimierzowi Zaleskiemu, za 300 złotych.
Około
1716 r. – Michał Sawicki poślubił szlachciankę Jurszany, pannę
Annę Krepsztul, i osiedlił się na przedmieściach Jurszan. Rodzina
Sawickich posiadała ziemię na przedmieściach do 1783 r.
29
września 1716 r. – Dominik Krepsztul przekazał połowę majątku
Jurszany Gabrielowi ze Skirmontu Jurszy w wieczyste użytkowanie;
dokument ten został zarejestrowany w Rejestrze Majątkowym 17 lipca
1717 r.
1717 r. – Chomski i Andrzej Paluski posiadają działki
w Jurszanach-Szlapikowszczyźnie; Adam Krepsztul jest wymieniony jako
panowie Jurszan; Michał Dziedziul i Aleksander Upnicki, Aleksander
Michałowski, Skirmont i Jerzy Sawicki; oraz Dawid Beinar i Michał
Suroż w Skirmont-Skotel.
1717 – Jan i Joanna (Swirskaja*)
Boguccy pojawiają się wśród właścicieli majątków na obrzeżach
Jurszany. * – ze zubożałej rodziny książęcej Swirskich. Dwór
pozostaje w rękach rodu Boguckich co najmniej do 1787 roku.
2
lutego 1719 r. – OGS uaktywnił prawo lombardowe do ½ majątku
Jurszańskiego-Skirmonckiego-Buckiego za 600 kopiejek groszy
litewskich od pana Michałowskiego dla jego żony, dokument
sporządzony 20 czerwca 1700 r., a także prawo darowizny ½ tego
samego majątku od pana Michałowskiego dla Andrzeja Michałowskiego,
dokument sporządzony 19 czerwca 1719 r.
1719 r. – OGS uaktywnił
dokument o nieuznaniu prawa lombardowego do ¼ majątku Jurszańskiego
między Chomskim a Michałem Krepsztulem, udokumentowany 14 marca
1719 r.
2 listopada 1722 r. – Zuzanna Zaleska przekazała swój
majątek; Wspomniano o majątku Jurszany, nabytym wcześniej wspólnie
z jej trzecim mężem, Kazimierzem Zaleskim, za 200 talarów w
monecie od Michała Krepsztula; 1500 złotych zapisano dla jej syna,
Franciszka Michałowskiego, na ½ majątku
Budzkowszczyzna-Martynowska-Skirmontowska; i 1000 złotych dla córki,
Marianny Michałowskiej, na Słociszkach-Oinarowszczyźnie.
Zanotowała po 3 złote na liturgię klasztoru oszmiańskiego,
dominikanów oszmiańskich oraz kościołów szumskiego,
murowano-oszmiankowskiego, czudzeńskiego i turgielskiego. Opiekunami
potomków zostali: Michał Kopiec, skarbnik Wielkiego Księstwa
Litewskiego; Malcher = Jan Mackiewicz, opiekun Wilkomira; oraz
stryjowie Jerzy, Ludwik i Stanisław Michałowscy. Testament
podpisali skarbnik Aleksander = Kazimierz Wilkaniec, Roman
Michalowski, Jakub = Wawrzyniec Niekrashiewicz i Jan = Michał z
Dąbrowy Dąbrowskich.
5 kwietnia 1728 – Jan Kazimirowicz
Kozłowski sporządza akt darowizny: ½ swoich dóbr „Jursany alaś
Grodz” na zawsze na rzecz syna Józefa, drugą ½ na rzecz
młodszych synów Franciszka i Wiktora.
26 marca 1733 –
Kazimierz Jurša ze Skirmontu w Szczepanowiczach podpisał testament
przekazujący połowę majątku Szlapakowszczyzna Piotrowi Jurszy,
połowę Antonowi, Jerzemu i Józefowi Jurszy. Prosił o pochówek w
kościele w Narwiliszu. Testament podpisali Marcin Juraga, Jan
Szczepanowicz i Piotr Lastowski, a w Rejestrze Stanowym Spadków 7
maja 1736 r. został on zarejestrowany.
1733 – Rejestr Stanowy
Spadków rozpatrzył sprawę Bazyla Paluskiego przeciwko Oistachowi
Kozłowskiemu i jego synom Jerzemu i Dominikowi. W sprawie powód
twierdził, że po śmierci ojca, Stefana Paluskiego, stał się
prawowitym spadkobiercą majątku Juršany, zwanego inaczej
Paluszkowszczyzną, w Rejestrze Stanowym Spadków. Po powrocie z
Polski Bazyl Paluski zastał Jerzego Kozłowskiego, Michała
Krepstula, Jerzego Dziedziula i Kazimierza Gabrielowicza, a także
Oistacha Kozłowskiego, ojca i syna, Dominika Kozłowskiego, Piotra
Yurzę i Krzysztofa Pileckiego, „nielegalnie dzierżących ziemie
Yurza”, nie chcących oddać tych ziem prawowitemu właścicielowi
i odmawiających przedstawienia dokumentów potwierdzających ich
prawa. Według Bazyla, „po śmierci kuzyna Jakuba Paluskiego, który
odszedł do Boga bez testamentu, Ojstach Kozłowski wraz z synami
zarekwirował cały majątek ruchomy niebiańskiego: sukno, konie,
kulbaki, pistolety, karabiny i wiele innych, o łącznej wartości
4000 złotych”. Kozłowscy, nie chcąc oddać i zwrócić majątku,
sfabrykowali testament, którego zmarły Jakub Paluski nigdy nie
napisał, i zagrozili, że pobiją skarżącego na śmierć, jeśli
ten wspomni o swoim majątku. Sprawa została odroczona do czasu
dostarczenia dodatkowych dokumentów przez wszystkie strony.
Niestety, większość dokumentów OGS uległa zniszczeniu w pożarze
w sierpniu 1837 r.
1735 – z księgi taryfowej parafii
oszmiańskiej wymieniającej właścicieli ziemskich:
„…Jurszany-Szłapikowszczyzna dla panów Chomskiego i Andrieja
Pałuskiego (zwanego panem Tomaszem Kozłowskim) – pięć dymów;
Skirmaczyszki dla pana Skirmonta i jp Jerzego Sawickiego (zwanego
panem Jakubem Nekraszewiczem) – pięć i cztery dymy;
Skirmontsyszki dla panów Dziedziula i Andrzeja Upnickiego; Jurszany
(zwane od pana Tomasza Kozłowskiego z panem Krepstuhlem), są też
Merliszki (zwane od pana Michała Sawickiego)...
14 marca 1801 – Szlachta Wincenty i
Antonina (Połońska) Ściawidowie sprzedali dwór
Yuršany-Skirmonciśki-Ściawidzna i dwa pola (jedno pod placówką
Adama Krepsztula, drugie Ściawidów) kapitanowi (kapitanowi)
Ignacemu Warzyńskiemu za 2000 złotych w srebrze. Intromisji dokonał
26 marca 1801 roku kapitan (przewoźnik) Tomasz Małyszko, rozpoznany
9 kwietnia 1801 roku.
5 listopada 1801 – Bogumila (Raczkiewicz),
wdowa po Macieju Brzozowskim, wraz z dziećmi sprzedała prawo
wieczyste Yuršan, Tołotiszek i Chodzkowszczyzny Adamowi i Urszuli
Krepsztulom za 300 zł.
12 czerwca 1802 – Oszm. Woźnica Symon
Kosiński wprowadził Adama i Urszula (Bukatai) Krepstuhlów do dworu
Jurszany-Chodzkowszczyzna koło Kołociszek. Dwór został sprzedany
5 listopada 1801 roku za 300 złotych przez Bogumiłę (matkę
Raczkiewicz), Adama (syna) i Wiktorię (Abramowicz), Franciszka
(syna) i Rozalię (córkę) Brzozowskich. Prawo to zostało następnie
uznane przez Państwową Księgę Wieczystą. Intromisja została
uznana 13 czerwca 1802 roku. 22 listopada 1801 roku – Adam
Krepsztul sprzedał „łany siana i szachownice należące do
dziedzicznego folwarku Jurszany, między łąkami z jednej strony do
rzeki Łoszy, z drugiej do majątku rówieńskiego Surgaciszko,
kończące się przy młynie rówieńskim” chorążemu byłego WP,
Piotrowi Zenkowiczowi, za 300 srebrnych monet.
Marzec 1803 –
Karol Brzozowski, Dominik i Anna (Brzozowska) Wojniusz oraz Kazimierz
i Eleonora (Brzozowska) Rynkowicz sprzedali folwarki Jurszany,
Chodzkowszczyzna i Mikulaczyszko sędziemu Felicjanowi Bieńkuńskiemu
za 333 zł. Następnie sprzedali swój udział Bieńkuńskiemu za 333
zł. Józef Brzozowski, Anton i Justyna (Brzozowska) Łuczniccy.
20
marca 1803 – Józef Brzozowski, Anton i Justyna (Brzozowska)
Łucznicki, Karol Brzozowski, Dominik i Anna (Brzozowska) Wojniusz,
Kazimierz i Eleonora (Brzozowski) oraz ż Kazimierz Rynkiewicz
sprzedali majątek Yurżany-Chodźkowszczyzna-Mikułacieszki sędziemu
polskiego rejestru gruntów Felicjanowi Bieńkuńskiemu. Wspomniani
są Adam Brzozowski, sąsiedzi Ignat i Michał Ściawy oraz Tadeusz
Żyliński. Wspomniany jest Adam Krepstul, który wcześniej dokonał
rabunku na Józefie i jego (wówczas jeszcze młodych) siostrach
Brzozowskich. 23 marca 1803 r. Intromisji dokonał woźnica Symon
Kosiński, rozpoznany 23 marca 1803 r.
17 czerwca 1804 r. –
Damazij i Marianna (Skirmont-Jursza) Dokurno zarejestrowali dla
Bieńskiego prawo wieczyste do ziem Miczyszki i Migowszczyzna.
Aktywowane przez Państwowy Rejestr Katastru 18 kwietnia 1805 r.
1805
– Osm. Kapitan Adam i Urszula Krepsztuli wydzierżawili wieś
Jurszany wójtowi Nikodemowi Przemienieckiemu za 1000 złotych. W
1807 roku wniesiono skargę do Państwowego Rejestru Katastru
przeciwko niemu i byłemu porucznikowi WP Marcinowi Narbutowi, wraz z
jego matką, żoną burmistrza Trybulskiego, Rozą Narbut, którzy
przetrzymywali Jurszany w placówce. 25 września 1806 r. – Sąd
Podkammorski w Oszmianie rozpatrzył sprawę wniesioną 6 listopada
1804 r. pomiędzy wileńskim sędzią granicznym Tadeuszem
Hryniewskim, zasiadającym na granicy wileńskiej z ziem Kamienny Łog
(z jednej strony), byłym sędzią OZS i członkiem Izby EKM
Felicjanem Benkuńskim (z domu Pogiri), starym skarbnikiem Adamem
Krepsztulem oraz Geronimem Hermanem (z okolic Jurszan) z majątków
Pogiri i Jurszany (z drugiej strony). Sporne ziemie leżały wzdłuż
drogi prowadzącej z Kamiennego Łogu do wsi Małyniszki. W sprawie
wymieniono Mikulatszki, Chodzkowszczyznę, Kijudziszki,
Skolwinowszczyznę, Mieczyszki, Migowszczyznę, Tatariszki,
Tereniszki, Tyłuszki, Janukowszczyznę, Kinty, Jurszany,
Szłapikowszczyznę i Olechnowszczyznę. Stwierdzono w niej, że
ziemia od Pogirii Benkunski do przedmieść Jurszany – posiadłości
Krepstula i Hermana – od dawna była przedmiotem „przemocy i
grabieży”. Tereny te były bardzo niestabilne. Kompromisy ustąpiły
miejsca nowym roszczeniom. Działki były usiane „kopiecami”
(znakami), ale nie przyniosło to większych rezultatów. Strony
powołują się na dokument dotyczący wymiany działek z 18 września
1593 roku między okoliczną szlachtą a jezuitami z Tereniszek.
Wspomniano o dokumencie podpisanym 12 września 1806 roku między
Tadeuszem, jego żoną Aleksandrą (Piszczało) Hryniewiecką a
Felicjanem Bieńkuńskim. Wspomniano również o rozgraniczeniu z 20
kwietnia 1654 roku, uznanym w 1663 roku przez Państwową ewidencję
gruntów, trwale potwierdzającym majątek i dziedzictwo należące
do Hermana, w tym rozległe dobra Skirmontiszki. Jezuici z
Kamenologozh, za pośrednictwem swoich poddanych, wycinali klony w
lesie graniczącym z ziemiami Skirmontiszki i Chrygonowszczyzny,
anektowali zalesione ziemie Andreikishek do swoich, sadzili lasy,
karczmy i drogi, co potwierdził proces jurszańskiej szlachty
przeciwko jezuitom 4 grudnia 1754 roku oraz dekret z 20 marca 1755
roku. Tadeusz Hryniewski, stając się właścicielem Kamiennego
Łogu, „zagarnął” również znaczną część ziem jurszańskich
przed Kamiennym Łogiem. W 1795 roku, za pośrednictwem swoich ludzi,
siłą zbrojną zajął dwa konie podczas zasiewów zboża na
ziemiach jurszańskich. A w lipcu 1804 roku zajął konia z ziem
jurszańskich i oddał go do młyna. Koń padł z powodu nadmiernego
„zmęczenia”, o czym świadczy proces z 27 października 1804
roku. W skardze Adama Krepsztula czytamy: przedmieścia Jurszan,
nazywane różnie Skirmontowską, Merlińską, Bolesławską i
Szłapikowską, należały niegdyś do Skirmontów i…
(nieczytelne), podczas gdy inne Jurszany, takie jak Chrygonowszczyzna
i Pogiry, należały do Jana i Melchiora Danewiczów w dwóch
podzielonych częściach. To znaczy, f Pogiry – do Melchiora
Danewicza, a f Chrygonowszczyzna – do Jurszany i część ziem
Pogir. Facebook
Komentarze
Prześlij komentarz